Kadınların Ekonomik ve Sosyal Hakları

Sosyal güvenlik hakları nelerdir ve nasıl kullanılır? 

Sosyal güvenlik hakları; sigortalı olarak çalışma nedeniyle elde edilen haklardır.

• Emeklilik sigortası; Kanunda belirtilen sürelerde sigortalı çalışma karşılığı emekli maaşına hak kazanılır. Ev kadınları, isteğe bağlı sigortasından prim ödeyip emeklilik hakkına kavuşabilir.
• Sağlık sigortası; Sosyal sigortalı olarak çalışırken kendisi, eşi, çocuğu, anne ve babası yararlanabilir.
• Analık sigortası, Sigortalı çalışan kadının gebelik, doğum ve doğum sonrası hakları vardır. Bu haklar doğum ve emzirme izinleri, sigortadan ödenen parasal destekler ve kendisinin ve bebeğinin tüm sağlık sigortası haklarıdır.
• Ölüm sigortası, Ölen sigortalının yeterli süre sigortalı çalışması varsa eş ve kız/erkek evlat dul ve yetim aylığı almaya hak kazanır.
• Şiddet gören kadına sağlık hizmeti sunulması için 6284 sayılı Kanuna göre hakkında koruyucu tedbir kararı verilen kadınlar Genel Sağlık Sigortası kapsamına alınmıştır. 

Kadınların ev içinde ve dışında ücretli veya ücretsiz çalışma konusunda karar verme özgürlüğü nedir? 

Kadın dilerse ev içinde dilerse ev dışında ücretli ve/veya ücretsiz çalışabilir. Kadın çalışıp çalışmayacağına kendisi karar verme hakkına sahiptir. İster ücret karşılığı olsun ister ücretsiz, gönüllü veya zorunlu her çalışma önemli ve değerlidir. Kadın çalışmak ya da çalışmamak için kendi kararlarını almakta özgürdür.

Medeni Kanun’una göre “Eşler meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir”.

Çalışma yaşamında kadın erkek eşitliğinedir?

Anayasa “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet bu eşitliği sağlamakla yükümlüdür” der. 

İş Kanunu da çalışanlar arasında her türlü ayrımcılığı yasaklar. Cinsiyet ayrımcılığı da bu yasaklar arasındadır.

İşveren, cinsiyet veya gebelik nedeniyle işçiye dolaylı veya doğrudan farklı işlem uygularsa, işçinin dört aya kadar ücreti tutarında tazminat ve yoksun bırakıldığı haklarını öder. 

Ancak maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde kadınların çalıştırılmaları yasaktır.

Çalışma hayatındaki haklar nelerdir?

İşçilerin çalıştıkları sürece veya işten ayrıldıktan ya da çıkarıldıktan sonra sahip oldukları yasal haklar insan onuruna yakışır bir şekilde çalışabilmelerini ve iş akdi sona erdikten sonra da maddi yönden korunmalarını sağlar.

İşten çıkarılma sebepleri nelerdir?

İşveren iş sözleşmesini yasal nedenlerle aşağıdaki hallerde feshedebilir:

• Haklı nedenle derhal fesih 
• Geçerli sebeple fesih 
• Toplu olarak işten çıkarma

İşverenin haklı nedenle iş sözleşmesini derhal feshi nedir?

İşveren sağlık sebepleri; işçinin yasada belirlenmiş ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan davranışları, işçinin tutuklanması ve zorlayıcı sebeplerle iş sözleşmesini sonlandırabilir. 

Sağlık sebepleri nelerdir? Sağlık sebebi işverenin bildirimsiz fesih hakkı

Yasada belirlenmiş sağlık nedenleri ile yine yasada belirlenmiş sürelerde işe devamsızlık durumunda kıdem tazminatı verilerek iş akti feshedilir. KIDEM TAZMİNATI VERİLİR.

Örneğin,

• Çalışanın kendi kastından veya derli toplu olmayan yaşayışından yahut içkiye düşkünlüğünden doğacak bir hastalığa yakalanması veya engelli hâle gelmesi durumunda, bu sebeple doğacak devamsızlığın ardı ardına 3 iş günü veya bir ayda 5 iş gününden fazla sürmesi,

• Çalışanın hastalığının tedavi edilemeyecek nitelikte olduğu ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun Sağlık Kurulu’nca saptanması ve çalışanın işyerinde çalışabileceği başka bir pozisyon yahut bölüm bulunmaması,

• Çalışanın hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hallerde uzun süreli kesintisiz biçimde raporlu olması ve bu sürenin ihbar önelini 6 hafta aşması,  

iş akdinin bildirimsiz feshi için haklı sebepleri bulunması gerekmektedir.

İşçinin yasada belirlenmiş ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan davranışları nedeniyle işveren tazminat ödemeden iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir: KIDEM TAZMİNATI VERİLMEZ.

Örneğin;

• İş sözleşmesi yapıldığı sırada işçinin işe kabul edilmesine neden olacak işe alınmasını sağlayan özellikleri hakkında gerçeğe aykırı bilgiler vererek işvereni yanıltması. 
• İşçinin, işverenin şeref ve namusuna dokunacak sözler sarf etmesi 
• İşçinin işverenin başka bir işçisine cinsel tacizde bulunması 
• İşyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması
• İşçinin, işverenin güvenini kötüye kullanması, hırsızlık yapması, işle ilgili sırlarını ortaya atması
• İşçinin işverenden izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın yasada sayılan sürelerde işine devam etmemesi
• İşçinin görevlerini kendisine hatırlatıldığı halde yapmaması.
• İşçinin işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, 1 aylık ücretinden fazla miktarda zarara uğratması. 

Zorlayıcı sebepler: İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması. (sel, deprem, salgın hastalık gibi) KIDEM TAZMİNATI VERİLİR.

İşçinin tutuklanması: İşçinin gözaltına alınması veya tutuklanması halinde devamsızlığın bildirim süresini aşması. KIDEM TAZMİNATI VERİLİR.

İhbar öneli (bildirim süreleri) nedir, ne kadardır?

İhbar öneli (bildirim süresi), işverenin veya işçinin yasada sayılı durumlarda işten ayrılırken, işten ayrılacağını bildirip çalışmaya devam ederek karşı tarafa tanıdığı süredir. İşçi bu sürede yeni iş aramaya işveren de ayrılacağını bildiren işçisinin yerine yeni eleman aramaya fırsat bulur.

İhbar öneli hizmet süresine bağlı olarak belirlenir, en az 2 en çok 8 haftadır. 

İşverenin geçerli nedenle iş sözleşmesini derhal feshi nedir?

Kıdem tazminatı ödenir. İhbar tazminatı ödenir veya ihbar süresi kullandırılır.

• 30 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde
• Belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışan,
• İşveren vekili olmayan,
• 6 aydan fazla kıdemi olan işçinin

iş sözleşmesi işçinin yetersizliği veya işvereni yanıltma, işe geç gelme, diğer işçilerle geçimsizliği gibi davranışları, işyerinden kaynaklanan ekonomik, yapısal, teknolojik nedenler gibi geçerli nedenlere dayanılarak feshedilebilir. İlgili nedenler kanunda belirtilmemiştir, Yargıtay Kararları kapsamında tespit edilmektedir. 

İşten çıkarılma durumunda ne yapılmalı?

İş Kanunu kapsamında iş sözleşmesi, işveren tarafından yasal nedenler olmadan veya yasal nedenlere dayalı olsa bile yasaya aykırı bir şekilde feshedilirse işçinin arayacağı haklar vardır. 

İşveren haklı nedenle fesih yaparsa işçi;

• Fesih sebebi doğru değilse
• Fesih sebebi doğru olsa dahi olaydan itibaren 6 iş günü geçtikten sonra fesih yapılmışsa
• Kıdem tazminatı ödemesi yapılması gereken hallerde kıdem tazminatı ödemesi olmadıysa 

Fesih tarihinden itibaren 5 yıl içerisinde kıdem tazminatını almak için önce zorunlu arabuluculuk sürecini yürütüp sonrasında dava açabilir.

İşveren geçerli nedenle fesih yaparsa ancakfesih geçerli nedenle fesih nedenlerini içermiyorsa işçi;

• Fesih tarihinden itibaren 1 ay içerisinde işe iade için önce zorunlu arabuluculuk sürecini yürütüp sonrasında dava açabilir.

Kadın işçi evlendikten sonra işini bırakırsa kıdem tazminatına hak kazanır mı?

Kadın evlendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde iş sözleşmesini “evlilik sebebiyle” feshederse kıdem tazminatına hak kazanır. ‘İstifa ediyorum’ demesi halinde tazminat alamayacaktır.

Kıdem tazminatı çalışılan her bir yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarındadır. Giydirilmiş brüt ücret yol, yemek ve yakacak yardımı gibi diğer yan gelirleri kapsamaktadır.

Çalışanın çalıştığı toplam yıl sayısı ile aldığı son brüt ücret (yol, yemek ve diğer yan ödemelerle birlikte) çarpılır. Tam yıl süresinin dışında kalan toplam gün sayısı da belirlenir ve günlük brüt ücretle çarpılır.

İşyerinde taciz konusunda haklarımız nelerdir? 

İşverenin cinsel tacizi, işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle sonlandırma imkânı tanımaktadır. 

Ayrıca bir işçinin diğer bir işçiye yönelik cinsel tacizi, işveren açısından iş sözleşmesini haklı nedenle ve tazminatsız fesih nedenidir. 

Kadın çalışanın bulunduğu işyerlerinde kreş açma zorunluluğu var mı?

Yaşları ve medeni halleri ne olursa olsun, 100-150 kadın çalışanın olması halinde emzirme odası kurma, 150’den çok kadın çalışanın olması halinde ise, 0-6 yaşındaki çocukların bırakılması ve bakılması için kreş açma zorunluluğu vardır.

Kreş ve emzirme odası açma zorunluluğu altında olan işverenlerin bu hakkı işçilerine ücretsiz olarak sunmaları gerekmektedir.

Kreş açma yükümlülüğü altında bulunmasına rağmen bu yükümlülüğü ihlal eden işverenlere para cezası verilir. 

Bu yükümlülük altındaki işveren bu yükümlülüğünü yerine getirmediği takdirde işçi, iş akdini haklı sebeple feshedebilir.

Erkeklerin babalık izni kaç gündür? 

SGK’lı çalışan erkeklerin eşleri doğum yaptığında 5 gün “babalık izni” kullanma hakları vardır. 

Doğum iznine ilişkin haklar nelerdir?

SGK’lı çalışan kadınların annelik izni doğumdan önce 8 hafta, doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 haftadır. Çoğul gebeliklerde bu süre 18 haftadır. Anne adayları, doktorunun izni dahilinde doğum öncesi 8 haftalık izninin 5 haftasını doğumdan sonra kullanabilir. Ancak doğuma 3 hafta kala izne çıkmak zorunludur.

Emzirme izni süresi nedir?

Doğum izni sonunda işe dönen annenin süt izni, yasal doğum iznini bitirdikten sonra başlar ve çocuk 1 yaşını doldurduğunda sona erer. Süt izni, 16 (çoğul gebeliklerde 18) hafta olan analık izninin bitiminden itibaren ilk altı aylık sürede günde 3 saat, ikinci altı aylık sürede günde bir buçuk saat olarak kullanılır.

Doğum sonrasında ücretsiz izin almaya ilişkin haklar nelerdir?

Çalışan annelere İş Kanunu ile getirilen en önemli haklardan biri de doğum sonrası ücretsiz izin hakkıdır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesine göre isteği halinde kadın işçiye 16 haftalık sürenin tamamlanmasından veya çoğul gebelik halinde 18 haftalık süreden sonra 6 aya kadar ücretsiz izin verilir.

Kadın istihdamının yoğun olduğu sektörlerden birisi olan ev hizmetlerinde çalışanların sigortalanması neden önemlidir?

Çalışan kişi kadın da olsa erkek de olsa ev hizmetleri, çocuk veya yaşlı bakımı işlerinde aynı evde ayda 10 günden fazla çalışıldığında işveren işçiyi aylık sigorta ettirmelidir. 

Eğer aynı evde ayda 10 günden az çalışılıyorsa günlük sigorta yapılmalıdır. Günlük sigortada iş kazası ve meslek hastalığı primi ödenir ve işçinin çalıştığı sırada meydana gelen kazalarda sosyal güvence oluşturduğu için gerek işçi gerekse işveren açısından son derece önemlidir.

Ev içi ücretsiz emek nedir? 

Hane içinde kadınlar tarafından yapılan ve karşılığı ödenmeyen tüm bakım işlerine ücretsiz ev içi emek denir. Temizlik, yemek, çamaşır, alışveriş gibi ev işlerinin yanı sıra çocuk, yaşlı, hasta, evcil hayvan ve bitkilere bakmayı da kapsadığı için ücretsiz bakım emeği veya görünmeyen emek olarak da adlandırılır. 

Ev işleri ve bakım hizmetleri kadınların görevi değildir. Ev içi emeğin ücretlendirilmemesi ve bu çalışma süresinin zorunlu sigortasının olmaması onun iş niteliğini değiştirmez. Aile içindeki bakım işleri eşler arasında ortak şekildepaylaşılmalıdır.

Bu içerik Türkiye Soroptimist Kulüpleri Federasyonu tarafından hayata geçirilen KOLAYCA Kadınlar İçin Renkli Bir Hukuk Okuryazarlığı Projesi kapsamında hazırlanmıştır, hukuki tavsiye yerine geçmez. Ücretsiz adli destek ve yardım için bulunduğunuz ilin baro’suna başvurabilirsiniz. 

Bu blog Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi’nin mali desteğiyle üretilmiştir. Burada ifade edilen görüşler hiçbir şekilde taraflardan birinin resmi görüşünü yansıtmamaktadır.